From 6e36b021adfa26d5e8652e02e36a5c5cfe39f404 Mon Sep 17 00:00:00 2001 From: Karim Karimov Date: Tue, 10 Sep 2024 08:17:16 +0400 Subject: [PATCH] TRANS: reviewed az translation 1.2 --- .../2-history-of-ML/translations/README.az.md | 56 +++++++++---------- .../translations/assignment.az.md | 8 +-- 2 files changed, 32 insertions(+), 32 deletions(-) diff --git a/1-Introduction/2-history-of-ML/translations/README.az.md b/1-Introduction/2-history-of-ML/translations/README.az.md index 1e021eabf..916944cd5 100644 --- a/1-Introduction/2-history-of-ML/translations/README.az.md +++ b/1-Introduction/2-history-of-ML/translations/README.az.md @@ -1,40 +1,40 @@ # Maşın öyrənmə tarixi -![Summary of History of machine learning in a sketchnote](../../../sketchnotes/ml-history.png) +![Maşın öyrənmə tarixinin xülasəsi eskizi](../../../sketchnotes/ml-history.png) > [Tomomi İmura](https://www.twitter.com/girlie_mac) tərəfindən təsvir ## [Mühazirədən əvvəl test](https://gray-sand-07a10f403.1.azurestaticapps.net/quiz/3/) --- -[![Yeni başlayanlar üçün MÖ - Maşın öyrənmə tarixi](https://img.youtube.com/vi/N6wxM4wZ7V0/0.jpg)](https://youtu.be/N6wxM4wZ7V0 "Yeni başlayanlar üçün MÖ - Maşın öyrənmə tarixi") +[![Yeni başlayanlar üçün ML- Maşın öyrənmə tarixi](https://img.youtube.com/vi/N6wxM4wZ7V0/0.jpg)](https://youtu.be/N6wxM4wZ7V0 "Yeni başlayanlar üçün ML- Maşın öyrənmə tarixi") -> 🎥 Bu dərslə məşğul olmaq üçün yuxarıdakı təsvirə toxunun və videonu izləyin. +> 🎥 Bu dərslə məşğul olmaq üçün yuxarıdakı təsvirə klikləyin və videonu izləyin. Bu dərsdə biz maşın öyrənmə və süni intellekt tarixində vacib mərhələlərindən keçəcəyik. -Süni intellekt (Sİ) tarixi maşın öyrənmə sahəsi tarixinə daxildir, çünki MÖ əsasında istifadə olunan alqoritmlər və hesablama üsulları Sİ yaradılmasında kömək olur. Bunu yadda saxlamaq faydalıdır ki, bu sahələr 1950-ci illərdə araşdırmalar nəticəsində aydınlaşsa da, [alqoritm, statistik, riyazi, hesablama və texniki təşflər](https://wikipedia.org/wiki/Timeline_of_machine_learning) bu zaman bölgüsündən daha əvvəlinə düşür və kəsişir. Fakt budur ki, insanlar belə suallar haqqında [yüz illərdir](https://az.wikipedia.org/wiki/S%C3%BCni_intellektin_tarixi) fikirləşirlər (bu məqalə tarix boyu 'düşünən maşın' ideyası haqqında intellektual qeydləri əhatə edir). +Süni intellekt (AI) tarixi maşın öyrənmə sahəsi tarixinə daxildir, çünki ML əsasında istifadə olunan alqoritmlər və hesablama üsulları AI yaradılmasında kömək olur. Bunu yadda saxlamaq faydalıdır ki, bu sahələr 1950-ci illərdə araşdırmalar nəticəsində aydınlaşsa da, [alqoritm, statistik, riyazi, hesablama və texniki kəşflər](https://wikipedia.org/wiki/Timeline_of_machine_learning) bu zaman bölgüsündən daha əvvələ düşür və kəsişir. Fakt budur ki, insanlar belə suallar haqqında [yüz illərdir](https://az.wikipedia.org/wiki/S%C3%BCni_intellektin_tarixi) fikirləşirlər (bu məqalə tarix boyu 'düşünən maşın' ideyası haqqında intellektual qeydləri əhatə edir). --- ## Diqqətəlayiq kəşflər -- 1763, 1812 [Bayes Teoremi](https://wikipedia.org/wiki/Bayes%27_theorem) və törəmələr. Bu teorem və tətbiqləri bir hadisənin baş vermə ehtimalını əvvəlki biliklər əsasında dəyərləndirməsini izah edir. +- 1763, 1812 [Bayes Teoremi](https://wikipedia.org/wiki/Bayes%27_theorem) və törəmələri. Bu teorem və tətbiqləri bir hadisənin baş vermə ehtimalını əvvəlki biliklər əsasında dəyərləndirməsini izah edir. - 1805 [Ən kiçik kvadratlar üsulu](https://az.wikipedia.org/wiki/%C6%8Fn_ki%C3%A7ik_kvadratlar_%C3%BCsulu) fransız riyaziyyatçı Adriyen-Mari Legendr tərəfindən kəşf edilib. Bu teoremdə məlumatların modelləməsində istifadə olunan reqressiya üsulları barəsində bəhs edilir. -- 1913 [Markov Zəncirləri](https://wikipedia.org/wiki/Markov_chain) rus riyaziyyatçı Andrey Markov şərəfinə adlandırılıb və baş verə biləcək hadisələr sırasını əvvəlki vəziyyətə görə təyin edilməsində istifadə edilir. -- 1957 [Perseptron](https://az.wikipedia.org/wiki/Perseptron) amerikan psixoloq Frank Ruzenblat tərəfindən kəşf olunub. Bu metod dərin öyrənmə xətti qruplaşdırma üçün istifadə olunur. +- 1913 [Markov Zəncirləri](https://wikipedia.org/wiki/Markov_chain) rus riyaziyyatçı Andrey Markov şərəfinə adlandırılıb və baş verə biləcək hadisələrin sırasını əvvəlki vəziyyətə görə təyin edilməsində istifadə edilir. +- 1957 [Perseptron](https://az.wikipedia.org/wiki/Perseptron) amerikan psixoloq Frank Ruzenblat tərəfindən kəşf olunub. Bu metod dərin öyrənmədə xətti qruplaşdırma üçün istifadə olunur. --- -- 1967 [Yaxın qonşular](https://wikipedia.org/wiki/Nearest_neighbor) alqoritmi ilk dəfə xəritədə yolların tapılması üçün hazırlanıb. MÖ sahəsində bu alqoritm modelləri tapmaqda istifadə olunur. -- 1970 [Geri yayılma](https://wikipedia.org/wiki/Backpropagation) [neyron şəbəkələrini öncədən məlumatlandırma](https://wikipedia.org/wiki/Feedforward_neural_network) üsulu ilə təkmilləşdirmədə tətbiq olunur. -- 1982 [Təkrarlanan neyron şəbəkələr](https://wikipedia.org/wiki/Recurrent_neural_network) şəbəkənin öncədən məlumatlandırma üsulundan yaranan müvəqqəti qraflardan ibarəd süni neyron şəbəkələrdir. +- 1967 [Yaxın qonşular](https://wikipedia.org/wiki/Nearest_neighbor) alqoritmi ilk dəfə xəritədə yolların tapılması üçün hazırlanıb. ML sahəsində bu alqoritm modelləri tapmaqda istifadə olunur. +- 1970 [Geri yayılma (Backpropagation)](https://wikipedia.org/wiki/Backpropagation) [neyron şəbəkələrini öncədən məlumatlandırma](https://wikipedia.org/wiki/Feedforward_neural_network) üsulu ilə təkmilləşdirmədə tətbiq olunur. +- 1982 [Təkrarlanan neyron şəbəkələr](https://wikipedia.org/wiki/Recurrent_neural_network) şəbəkənin öncədən məlumatlandırma üsulundan yaranan müvəqqəti qraflardan ibarət süni neyron şəbəkələrdir. -✅ Biraz araşdırma edin. Başqa hansı tarixlər MÖ və Sİ tarixində vacib hissəni tutur? +✅ Biraz araşdırma edin. Başqa hansı tarixlər ML və AI tarixində vacib hissəni tutur? --- ## 1950: Düşünə bilən maşınlar -[2019-cu ildə ictimaiyyət tərəfindən](https://wikipedia.org/wiki/Icons:_The_Greatest_Person_of_the_20th_Century) 20 əsrin ən görkəmli alimləri kimi seçilən Alan Türinq 'düşünə bilən maşın' modelinin qurucusu kimi tanınır. O, NLP dərslərimizdə araşdıracağınız [Türinq Testi](https://www.bbc.com/news/technology-18475646) yaratmaqla ona inanmayanlarla sübut etməyə və bu konsepsiyanın təcrübi sübutlarına öz ehtiyacını doldurmağa çalışdı. +[2019-cu ildə ictimaiyyət tərəfindən](https://wikipedia.org/wiki/Icons:_The_Greatest_Person_of_the_20th_Century) 20 əsrin ən görkəmli alimləri kimi seçilən Alan Türinq 'düşünə bilən maşın' modelinin qurucusu kimi tanınır. O, NLP dərslərimizdə araşdıracağınız [Türinq Testi](https://www.bbc.com/news/technology-18475646) yaratmaqla ona inanmayanlarla sübut etməyə və bu konsepsiyanın təcrübi sübutları ilə öz ehtiyacını doldurmağa çalışdı. --- ## 1956: Dartmut Yay araşdırma layihəsi @@ -46,16 +46,16 @@ Süni intellekt (Sİ) tarixi maşın öyrənmə sahəsi tarixinə daxildir, çü --- -Aparıcı tədqiqatçı, riyaziyyat professoru Con Makkarti "öyrənmənin hər bir tərəfinin və ya zəkanın hər hansı digər xüsusiyyətini prinsipcə maşının simulyasiya edə biləcəyi dərəcədə çox dəqiqliklə təsvir oluna biləcəyi fərziyyəsini davam etdirməyə" inanırdı. İştirakçılar arasında sahənin digər korifeyi Marvin Minski də var idi. +Aparıcı tədqiqatçı, riyaziyyat professoru Con Makkarti "öyrənmənin hər bir tərəfinin və ya zəkanın digər xüsusiyyətini prinsipcə maşının simulyasiya edə biləcəyi dərəcədə çox dəqiqliklə təsvir oluna biləcəyi fərziyyəsini davam etdirməyə" inanırdı. İştirakçılar arasında sahənin digər korifeyi Marvin Minski də var idi. Seminar, "simvolik metodların yüksəlişi, məhdud sahələrə yönəlmiş sistemlər (ilkin ekspert sistemləri) və induktiv sistemlərə qarşı deduktiv sistemlər" daxil olmaqla bir neçə müzakirələrin başlanmasına və təşviq etməsinə görə yadda qaldı ([mənbə](https://wikipedia.org/wiki/Dartmouth_workshop)). --- ## 1956 - 1974: "Qızıl illər" -1950-ci illərdən 70-ci illərin ortalarına qədər süni intellektin bir çox problemi həll edə biləcəyi ümidi ilə nikbinlik yüksək səviyyədə idi. 1967-ci ildə Marvin Minski əminliklə bildirdi ki, “bir nəsil ərzində... “süni intellekt”in yaradılması problemi əsaslı şəkildə həll olunacaq”. (Minsky, Marvin (1967), Hesablama: Sonlu və Sonsuz Maşınlar, Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall +1950-ci illərdən 70-ci illərin ortalarına qədər süni intellektin bir çox problemi həll edə biləcəyi ümidi ilə nikbinlik yüksək səviyyədə idi. 1967-ci ildə Marvin Minski əminliklə bildirdi ki, “bir nəsil ərzində... “süni intellekt”in yaradılması problemi əsaslı şəkildə həll olunacaq”. (Minsky, Marvin (1967), Hesablama: Sonlu və Sonsuz Maşınlar, Englevud Klifs, N.J.: Prentis-Hol) -Təbii dil emal tədqiqatları çiçəkləndi, axtarış təkmilləşdi və daha güclü oldu və sadə tapşırıqların sadə dil təlimatlarından istifadə edilərək tamamlandığı "mikro dünyalar" konsepsiyası yaradıldı. +Təbii dil emal tədqiqatları çiçəkləndi, axtarış təkmilləşdi, daha güclü oldu və sadə tapşırıqların sadə dil təlimatlarından istifadə edilərək tamamlandığı "mikro dünyalar" konsepsiyası yaradıldı. --- @@ -79,16 +79,16 @@ Tədqiqatlar dövlət qurumları tərəfindən yaxşı maliyyələşdirildi, hes [![SHRDLU ilə bloklar dünyası](https://img.youtube.com/vi/QAJz4YKUwqw/0.jpg)](https://www.youtube.com/watch?v=QAJz4YKUwqw "SHRDLU ilə bloklar dünyası") - > 🎥 Videoya baxmaq üçün təsvirə toxunun: SHRDLU ilə bloklar dünyası + > 🎥 Videoya baxmaq üçün təsvirə klikləyin: SHRDLU ilə bloklar dünyası --- -## 1974 - 1980: "Sİ qışı" +## 1974 - 1980: "AI qışı" 1970-ci illərin ortalarında aydın oldu ki, “ağıllı maşınlar”ın hazırlanmasının mürəkkəbliyi lazımi səviyyədə göstərilməyib və mövcud hesablama gücü nəzərə alınmaqla ondan gözləntilər həddənindən artıq olub. Maliyyələşmə azaldı və sahəyə inam azaldı. Güvənə təsir edən bəzi məsələlərə aşağıdakılar daxildir: --- - **Limitlər**. Hesablama gücü çox limitli idi. -- **Kombinator partlayışı**. Maşın öyrənmə üçün istifadə olunan parametr sayı komputerlərin hesablama gücü və tutumunun inkişafı ilə parallel getmirdi, hətta eksponent olaraq artırdı. +- **Kombinator partlayış**. Maşın öyrənmə üçün istifadə olunan parametr sayı komputerlərin hesablama gücü və tutumunun inkişafı ilə parallel getmirdi, hətta eksponent olaraq artırdı. - **Məlumat azlığı**. Alqoritmlərin sınaqdan keçirilməsi, işlənməsi və dəqiqləşdirilməsi prosesinə lazım olan məlumatların azlığı mane olurdu. - **Doğru sualları veririkmi?**. Verilən sualların özü də sorğulanmağa başladı. Tədqiqatçılar öz yanaşmalarını tənqid etməyə başladılar: - Turinq testləri, digər fikirlərlə yanaşı, "rəqəmsal kompüterin proqramlaşdırılması onu dili başa düşmüş kimi göstərə bilər, lakin həqiqi anlayış yarada bilməz" deyən "Çin otağı nəzəriyyəsi" vasitəsi ilə sual altına düşdü ([mənbə](https://plato.stanford.edu/entries/chinese-room/)). @@ -96,26 +96,26 @@ Tədqiqatlar dövlət qurumları tərəfindən yaxşı maliyyələşdirildi, hes --- -Eyni zamanda, müxtəlif Sİ düşüncə məktəbləri formalaşmağa başladı. ["Qarışıq" ilə "səliqəli AI"](https://wikipedia.org/wiki/Neats_and_scruffies) təcrübələri arasında müqayisədə dixotomiya (eyni zamanda yalnız biri mümkün olan) quruldu. _Qarışıq_ laboratoriyaları istədiyiniz nəticələr əldə edənə qədər proqramları saatlarla dəyişirdilər. _Səliqəli_ laboratoriyaları isə "məntiqə və formal problemlərin həllinə yönəldilib". ELIZA və SHRDLU sistemləri _qarışıq_ kateqoriyasında tanınırlar. 1980-ci illərdə, MÖ sistemlərini təkrarlana bilən etmək tələbi yarandıqca, nəticələri daha izah oluna bilən _səliqəli_ yanaşma tədricən ön plana çıxdı. +Eyni zamanda, müxtəlif AI düşüncə məktəbləri formalaşmağa başladı. ["Qarışıq" ilə "səliqəli AI"](https://wikipedia.org/wiki/Neats_and_scruffies) təcrübələri arasında müqayisədə dixotomiya (eyni zamanda yalnız biri mümkün olan) quruldu. _Qarışıq_ laboratoriyaları istədiyiniz nəticələr əldə edənə qədər proqramları saatlarla dəyişirdilər. _Səliqəli_ laboratoriyaları isə "məntiqə və formal problemlərin həllinə yönəldilib". ELIZA və SHRDLU sistemləri _qarışıq_ kateqoriyasında tanınırlar. 1980-ci illərdə, ML sistemlərini təkrarlana bilən etmək tələbi yarandıqca, nəticələri daha izah oluna bilən _səliqəli_ yanaşma tədricən ön plana çıxdı. --- ## 1980-ci illər Ekspert sistemlər -Sahə böyüdükcə onun biznesə faydası daha aydın oldu və 1980-ci illərdə “ekspert sistemləri”nin yayılması da artdı. "Ekspert sistemləri süni intellektin (Sİ) proqram təminatının ilk həqiqi uğurlu formalarından biri idi" ([mənbə](https://wikipedia.org/wiki/Expert_system)). +Sahə böyüdükcə onun biznesə faydası daha aydın oldu və 1980-ci illərdə “ekspert sistemləri”nin yayılması da artdı. "Ekspert sistemləri süni intellektin (AI) proqram təminatının ilk həqiqi uğurlu formalarından biri idi" ([mənbə](https://wikipedia.org/wiki/Expert_system)). -Bu tip sistem əslində _hibriddir_, bir hissəsi biznes tələblərini müəyyən edən qaydalar mühərrikindən və digər hissəsi yeni faktlar çıxarmaq üçün qaydalar sistemindən istifadə edən mühərrikindən ibarətdir. +Bu tip sistem əslində _hibriddir_, bir hissəsi biznes tələblərini müəyyən edən qaydalar mühərrikindən, digər hissəsi isə yeni faktlar çıxarmaq üçün qaydalar sistemindən istifadə edən mühərrikindən ibarətdir. Bu dövr həm də neyron şəbəkələrinə artan diqqətin şahidi oldu. --- -## 1987 - 1993: Sİ 'sükutu' +## 1987 - 1993: AI 'sükutu' İxtisaslaşmış ekspert sistemlərinin aparatlarının yayılması həddən artıq ixtisaslaşmış olmaq kimi xoşagəlməz effekt verdi. Fərdi kompüterlərin yüksəlişi də bu böyük, ixtisaslaşmış və mərkəzləşdirilmiş sistemlərlə rəqabət aparırdı. Hesablamanın demokratikləşməsi başlamışdı və bu, nəhayət, böyük verilənlərin müasir partlayışına yol açdı. --- ## 1993 - 2011 -Bu dövrdə MÖ və Sİ üçün əvvəllər məlumat və hesablama gücünün bəs etməməsi səbəbindən həll olunmayan bəzi problemlərin həlli tapıldı. Xüsusilə 2007-ci ildə smartfonun meydana çıxması ilə məlumatların miqdarı sürətlə artmağa və daha geniş şəkildə əlçatan olmağa başladı. Hesablama gücü eksponent olaraq genişləndi və alqoritmlər də onunla birlikdə inkişaf etdi. Keçmişin sərbəst dövrləri artıq intizamlı hala gəlməyə başladıqca sahə yetkinləşməyə başladı. +Bu dövrdə ML və AI üçün əvvəllər məlumat və hesablama gücünün bəs etməməsi səbəbindən həll olunmayan bəzi problemlərin həlli tapıldı. Xüsusilə 2007-ci ildə smartfonun meydana çıxması ilə məlumatların miqdarı sürətlə artmağa və daha geniş şəkildə əlçatan olmağa başladı. Hesablama gücü eksponent olaraq genişləndi və alqoritmlər də onunla birlikdə inkişaf etdi. Keçmişin sərbəst dövrləri artıq intizamlı hala gəlməyə başladıqca sahə yetkinləşməyə başladı. --- ## İndi @@ -127,23 +127,23 @@ Bu gün maşın öyrənməsi və süni intellekt həyatımızın demək olar ki, Gələcəyin nələr vəd etdiyini görürük, lakin kompüter sistemlərini və onların işlədiyi proqram və alqoritmləri başa düşmək vacibdir. Ümid edirik ki, bu kurikulum daha yaxşı başa düşməyinizə kömək edəcək ki, özünüz qərar verə biləsiniz. [![Dərin öyrənmənin tarixi](https://img.youtube.com/vi/mTtDfKgLm54/0.jpg)](https://www.youtube.com/watch?v=mTtDfKgLm54 "Dərin öyrənmənin tarixi") -> 🎥 Videoya baxmaq üçün yuxarıdakı şəkilə toxunun: Yan LeCun mühazirəsində dərin öyrənmə tarixini müzakirə edir +> 🎥 Videoya baxmaq üçün yuxarıdakı şəkilə klikləyin: Yan LeCun mühazirəsində dərin öyrənmə tarixini müzakirə edir --- ## 🚀 Məşğələ -Bu tarixi məqamlardan (yuxarıdakı sadalanan) birini seçib və onların arxasında duran insanlar haqqında daha çox məlumat əldə edin. Onlar arasında maraqlı personajlar var və mədəni boşluqdan heç bir elmi kəşf yaradılmayıb. Bəs siz onlarda nələri kəşf etdiniz? +Bu tarixi məqamlardan (yuxarıdakı sadalanan) birini seçib onların arxasında duran insanlar haqqında daha çox məlumat əldə edin. Onlar arasında maraqlı personajlar var və mədəni boşluqdan heç bir elmi kəşf yaradılmayıb. Bəs siz onlarda nələri kəşf etdiniz? -## [Mühazirədən sonra test](https://gray-sand-07a10f403.1.azurestaticapps.net/quiz/4/) +## [Mühazirədən sonra test](https://gray-sand-07a10f403.1.azurestaticapps.net/quiz/4/?loc=az) --- ## Təkrarlayın və özünüz öyrənin -İzləmək də dinləmək üçün materiallar: +İzləmək və dinləmək üçün materiallar: [Amy Boydun süni intellektin təkamülünü müzakirə etdiyi podkast](http://runasradio.com/Shows/Show/739) -[![Amy Boyd tərəfindən Sİ tarixi](https://img.youtube.com/vi/EJt3_bFYKss/0.jpg)](https://www.youtube.com/watch?v=EJt3_bFYKss "Amy Boyd tərəfindən Sİ tarixi") +[![Amy Boyd tərəfindən AI tarixi](https://img.youtube.com/vi/EJt3_bFYKss/0.jpg)](https://www.youtube.com/watch?v=EJt3_bFYKss "Amy Boyd tərəfindən AI tarixi") --- diff --git a/1-Introduction/2-history-of-ML/translations/assignment.az.md b/1-Introduction/2-history-of-ML/translations/assignment.az.md index 3f0886dd2..bd33216c9 100644 --- a/1-Introduction/2-history-of-ML/translations/assignment.az.md +++ b/1-Introduction/2-history-of-ML/translations/assignment.az.md @@ -2,10 +2,10 @@ ## Təlimat -[Bu reponu](https://github.com/Digital-Humanities-Toolkit/timeline-builder) istifadə edərək alqoritmlərin, riyaziyyatın, statistikanın, Sİ və ya MÖ tarixinin bəzi aspektlərinin və ya bunların birləşməsinin bir zaman qrafikini yaradın. Bir insana, bir fikrə və ya uzun müddətli bir fikirə diqqət yetirə bilərsiniz. Multimedia elementlərini (şəkil, video, səs) əlavə etdiyinizə əmin olun. +[Bu reponu](https://github.com/Digital-Humanities-Toolkit/timeline-builder) istifadə edərək alqoritmlərin, riyaziyyatın, statistikanın, AI və ML tarixinin bəzi aspektlərinin və ya bunların birləşməsinin bir zaman qrafikini yaradın. Bir insana, ideyaya və ya uzun müddətli bir fikirə diqqət yetirə bilərsiniz. Multimedia elementlərini (şəkil, video, səs) əlavə etdiyinizə əmin olun. ## Rubrika -| | Təqdir ediləsi | Bəs edən | İnkişaf etdirilməli | -| -------- | ------------------------------------------------- | --------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------- | -| Tələblər | Zaman qrafiki GitHub səhifəsində paylaşılmışdır | Kod hazır deyil və paylaşılmayıb | Zaman qrafiki natamamdır, yaxşı araşdırılmayıb və paylaşılmayıb | +| Meyarlar | Nümunəvi | Adekvat | İnkişaf Etdirilməli Olan | +| -------- | -------- | ------- | ------------------------ | +| | Zaman qrafiki GitHub səhifəsində paylaşılmışdır | Kod hazır deyil və paylaşılmayıb | Zaman qrafiki natamamdır, yaxşı araşdırılmayıb və paylaşılmayıb |